20 lat bez Sondy

We wtorek 29 września mija 20. rocznica śmierci Andrzeja Kurka i Zdzisława Kamińskiego, twórców popularnonaukowego programu Sonda. Pamiętany do dziś przez wielu widzów program emitowany był na antenie Telewizji Polskiej od 1977 roku, zastępując popularnonaukowy program Eureka. Pierwszy odcinek, nadany 8 września tego roku, poprowadzony został przez Andrzeja Kurka i Wandę Konarzewską. Dwa tygodnie później do zespołu dołączył Zdzisław Kamiński.

Program ukazywał się co tydzień, szacuje się, że powstało ponad 560 odcinków. Oprócz prowadzących, do zespołu tworzącego Sondę należeli Marek Siudym, Tomasz Pyć, Bogdan Borusławski i Marcin Kunicki. Programy zazwyczaj nagrywane były w studio, czasem w zakładach przemysłowych. Każdy odcinek poświęcony był innemu zagadnieniu, a konwencja programu oparta była na dyskusji pomiędzy Andrzejem Kurkiem i Zdzisławem Kamińskim. W programie nie brakowało rozmaitych, często atrakcyjnych i nowatorskich eksponatów, a gospodarze, dla unaocznienia omawianych zjawisk i procesów, nie unikali eksperymentów i naukowych demonstracji. Dyskusje w studiu przeplatane były materiałami filmowymi, wzbogaconymi najbardziej znanymi i lubianymi ówcześnie głosami lektorskimi m.in. Marka Gajewskiego, Jerzego Rosołowskiego, Jana Suzina, Zdzisława Szczotkowskiego czy Lucjana Szołajskiego. Ciekawy był sposób pozyskiwania, ciekawych skądinąd, materiałów filmowych i animacji. Autorzy Sondy pozyskiwali je bowiem za darmo, korzystając z kontaktów osobistych, a także dobrodziejstw zachodnich ambasad, przedstawicielstw handlowych i ośrodków kultury.

29 września 1989 roku Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński zginęli w wypadku samochodowym w Raciborzu, w drodze do Fabryki Kotłów „Rafko”, gdzie mieli nagrywać zdjęcia do kolejnego programu. Dziennikarze spoczęli obok siebie, na cmentarzu na osiedlu Pyry w Warszawie. Po tragedii TVP wyemitowała jeszcze cztery odcinki Sondy, w tym dwa zmontowane już po śmierci twórców programu. W 1992 roku część odcinków Sondy została wydana na 34 kasetach VHS. Na tym jednak komercyjne rozpowszechnianie programu się zakończyło. O cyfryzację i wydanie odcinków Sondy na nośnikach DVD zabiegał jeden z twórców programu Tomasz Pyć. Telewizja Polska odmawiała jednak dyskusji na ten temat, tłumacząc się niewyjaśnioną kwestią praw autorskich do wykorzystanych w programie materiałów filmowych, a także wolą rodziny, której życzeniem miało być nie rozpowszechnianie komercyjne odcinków Sondy. Sprawa nadal więc pozostaje nie rozwiązana – TVP utrzymuje swoje stanowisko, zaś walczący o szeroki dostęp do odcinków Sondy Tomasz Pyć zmarł w listopadzie ubiegłego roku. Być może przełomem stanie się okrągła rocznica śmierci twórców programu i petycja stworzona przez dziennikarza Jarosława Chrostowskiego. W liście do prezesa TVP domaga się cyfryzacji wszystkich odcinków programu, ustalenia praw autorskich do materiałów filmowych, a także udostępnienie programu na nośnikach DVD lub poprzez Internet. Pod listem od kwietnia mogli podpisywać się wszyscy sympatycy Sondy. List miał trafić do prezesa TVP w rocznicę śmierci twórców programu. Powstaje jedynie pytanie, który z urzędujących prezesów podejmie list i jakie będą jego dalsze losy.

Sama Telewizja Polska przypomniała bardzo krótko o Andrzeju Kurku i Zdzisławie Kamińskim w trakcie jednego z wejść antenowych, poświęconego Dniu Nauki. W październiku wspomnienie o zmarłych dziennikarzach pojawi się w programie Laboratorium. Póki co, pozostaje oglądanie tych odcinków, które na początku lat 90. ujrzały światło dzienne. Wiele z nich można bez większego problemu, chociażby na popularnym portalu YouTube. Obecnie program, oprócz walorów edukacyjnych, spełnia też niekiedy funkcję nostalgiczną, chociażby ze względu na omawiane tematy – kiedyś będące nowinkami technologicznymi, dziś pomału odchodzącymi w muzealny niebyt. Takim przykładem może być program „Plaster rzeczywistości”, zarejestrowany w 1984 roku, a poświęcony laserowej technice zapisu sygnału wideo i audio: