Wystawa prac Zbigniewa Libery w Zachęcie

Od 1 grudnia 2009 do 7 lutego 2010 roku w warszawskiej „Zachęcie” można oglądać wystawę prac Zbigniewa Libery.

Ta retrospektywna wystawa prac artysty (zatytułowana po prostu „Zbigniew Libera. Prace 1982-2008”) połączona jest z publikacją monografii twórcy w języku polskim i angielskim. Jest to pierwszy w Polsce tak obszerny przegląd twórczości Libery; druga natomiast – po amerykańskiej – retrospektywa twórczości tego artysty.

Kuratorem wystawy jest Dorota Monkiewicz, a za projekt ekspozycji odpowiada Robert Rumas. Wystawa ta dofinansowywana jest ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Obszerną publikację dotyczącą Zbigniewa Libery oraz jego sztuki dofinansował Instytut Adama Mickiewicza. Wystawa prac Zbigniewa Libery zorganizowana jest we współpracy BWA Wrocław – Galerie Sztuki Współczesnej. Ekspozycję tę będzie można obejrzeć także we Wrocławiu w dniach 19 lutego – 14 kwietnia 2010 roku. Sponsorami wernisażu są: A. Blikle, Freixenet; natomiast patronami medialnymi: „Gazeta Wyborcza”, AMS, Polityka, TOK FM, The Warsaw Voice, KMAG, Art&Business, Artinfo.pl, onet.pl oraz empik.

Zbigniew Libera urodził się 7 lipca 1959 roku w Pabianicach. Jako artysta jest autorem instalacji i wideoinstalacji. Jest także fotografikiem i performerem. Libera jest również twórcą obiektów artystycznych. W roku 1979 rozpoczął studia na Wydziale Pedagogiki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Po roku przerwał je, by związać się ze środowiskiem łódzkiego „Strychu”. Z początkiem lat ’80 rozpoczął współpracę z „Solidarnością” – drukował ulotki, a w 1981 roku, razem z wprowadzeniem stanu wojennego był autorem plakatów skierowanych przeciwko wydarzeniom w kopalni „Wujek”.

Pierwsza wystawa Zbigniewa Libery miała miejsce wiosną 1982 roku na „Strychu”. W sierpniu 1982 roku artysta został aresztowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Został oskarżony o drukowanie podziemnej prasy opozycyjnej. Przesiedział półtora roku w więzieniach w Łodzi i Hrubieszowie. Był to okres, który uważa się za mający największe znaczenie dla ukształtowania się osobowości artystycznej Zbigniewa Libery. Kiedy wyszedł z więzienia zaczął współpracować z łódzką Kulturą Zrzuty, współtworzył czasopismo „Tango”. Bardzo istotny wpływ na twórczość Libery mieli: Zofia Kulik (w latach ’80 artysta pracował dla niej jako model), Jan Świdziński, Anastazy Wiśniewski oraz Andrzej Partum. Od roku 2009 Zbigniew Libera jest profesorem na ASP w Pradze.

Libera uznawany jest za prekursora sztuki krytycznej (tzw. sztuki ciała oraz estetyki queer), którą pod koniec lat ’80 wprowadził w swoich fotograficznych autoportretach. Jest on artystycznym krytykiem i analitykiem przyjętych konwencji, kultury masowej i tradycyjnych modeli wychowania. Jako główny cel twórczości Libery pozostaje jednak jego własne doświadczenie, jego własna konfrontacja z rzeczywistością.

W latach ’80 Zbigniew Libera stworzył fundamentalne dla polskiej sztuki krytycznej prace „Obrzędy intymne” i „Jak tresuje się dziewczynki”. Podjęte w nich kwestie społecznej polityki ciała i ról kulturowych artysta kontynuuje w latach ’90 (seria „urządzeń korekcyjnych”, do której należy m.in. „Lego. Obóz koncentracyjny”). Po roku 2000 Libera staje się aktywistą alternatywnego frontu kulturalnego w Warszawie. Jest współtwórcą dwóch warszawskich klubokawiarni: „Baumgart/Libera” w CCA Zamek Ujazdowski oraz „Aurora” przy ul. Dobrej. Libera zajmuje się także fotografią prasową, relacją istniejącą między obrazem a tekstem, naturą widzialności. Jest także autorem książek artystycznych.

Od roku 2007 artysta mieszka w Pradze Czeskiej. Uznawany jest za jednego z najważniejszych artystów reprezentujących sztukę tej części Europy.

Jedną z najbardziej znanych prac Libery jest „LEGO. Obóz koncentracyjny” powstała w 1996 roku. Są to fotografie i opakowania klocków Lego tworzące zestaw – obóz koncentracyjny. Firma produkująca klocki udostępniła je artyście za darmo. Nie wiedziała o faktycznym celu wykorzystania ich przez Liberę. Gdy na pudełkach pojawił się kontrowersyjny napis „sponsorowane przez LEGO system”, firma wyparła się swojego uczestnictwa w tym projekcie.

„Jak tresuje się dziewczynki” to film ukazujący czteroletnią dziewczynkę, uczoną przez starszą kobietę jak się malować oraz jak podobać się mężczyznom. Podejmuje on temat przyjmowania na siebie narzuconych przez społeczeństwo ról.

„Obrzędy intymne” jest filmem, w którym Libera ukazuje siebie opiekującego się swoją babcią, Reginą G., kobietą ciężko chorą i nie mającą kontaktu z rzeczywistością. Artysta porusza temat i problem uprzedmiotowienia ciała oraz przekraczania granic intymności. Pomimo tego, że obraz wzbudza zażenowanie u widza stanowi on także afirmację rzeczywistości, starości i śmierci.

Dzieła Zbigniewa Libery znajdują się w zbiorach: 1) CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie; 2) Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” w Warszawie; 3) Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy; 4) Muzeum Sztuki w Łodzi; 5) Jewish Museum w Nowym Jorku; 6) Haus der Geschichte w Bonn.

Karol Sienkiewicz w swoim tekście dotyczącym twórczości Zbigniewa Libery („Zbigniew Libera”, grudzień 2007) wskazuje:
„W filmie „Jak tresuje się dziewczynki” (1987) Libera podjął inny wątek […] „relacji wzajemności” – przystosowania, przekazywania i przyswajania wzorców zachowań i ról płciowych, tytułowej „tresury”. Na spowolnionym filmie (nakręconym z okazji rodzinnego spotkania) kilkuletnia dziewczynka jest uczona tworzenia swego wizerunku jako kobiety. Dłonie dorosłej osoby podają jej szminkę, pilniczek do paznokci, biżuterię, na jej twarz nałożony zostaje makijaż. W ten sposób następuje rytuał inicjacji, ale przede wszystkim przekazana zostaje podstawowa wiedza na temat tworzenia własnego obrazu przez kobietę, paradygmatów atrakcyjności, kontrolowania ciała. […] Sam Libera mówił w wywiadzie:
„Dla mnie był to fenomenalny przykład procesów, których oczywistości jesteśmy świadomi, ale których zazwyczaj nie dostrzegamy, jakby nie zdajemy sobie sprawy z ich obecności w naszym życiu” […]
W latach ’90 Libera powrócił do wątku obecnego w filmie „Jak tresuje się dziewczynki” tworząc serię fikcyjnych zabawek dla dzieci, „protez dorosłości w świecie dziecka”, służących w gruncie rzeczy do ich „tresury”, wyuczania określonych zachowań, w końcu – przypisanych im ról płciowych, zabawek jako instrumentu socjalizacji. Zabawki służą tu przede wszystkim jako element społecznych wyobrażeń na temat ciała i jego dyscyplinowania. Libera traktuje projektowany przez nie ideał w sposób przewrotny i ironiczny. „Ciotka Kena” (1994) przywraca realny wymiar ideałowi i standardowi urody (nienaturalnie szczupłemu) narzucanemu przez lalkę Barbie (artysta użył tu w rzeczywistości lalki Sindy), to jej postarzona i pogrubiona wersja, ubrana w nieco staroświeckie stroje. Wprowadza więc rysę na kanonie cielesności. Kolejną serię lalek Libera wyprodukował w 1996 roku – „Możesz ogolić dzidziusia” to zabawki o niemowlęcym wyglądzie, jednak pokryte owłosieniem pod pachami, w okolicach narządów płciowych i na nogach, charakterystycznym dla osób dorosłych. Jak pisała Izabela Kowalczyk, praca ta „odwołuje się do kulturowego kompleksu owłosionego ciała, które jest sprzeczne z pożądanym wyglądem kobiety. Włosy na ciele kobiety traktowane są zwykle jako coś dzikiego, nieujarzmionego, co nie powinno mieć miejsca, gdyż kobiece ciało powinno być idealnie gładkie”. Tytuł pracy (i zarazem nazwa zabawki umieszczona na opakowaniu – „You can shave a baby”) sugeruje określony typ postępowania – „zabawy”. […]
[…] „LEGO. Obóz koncentracyjny” odczytywać można na wielu poziomach. Jacek Zydorowicz zebrał problemy, które praca porusza: kwestię dystansowania się od manipulacji rynkowych; potencjał przemocy zawarty w zabawkach; problem pamięci w kulturze; w końcu zagadnienia metaartystyczne. Sam Libera mówił:
„Myśl, która doprowadziła mnie do zrobienia tej pracy, dotyczyła samej racjonalności, która jest podstawą klocków lego, a która wydała mi się przerażająca: nie można z tych klocków zbudować nic, na co nie pozwala precyzyjny, racjonalny system”.
Praca znalazła się w zbiorach Muzeum Żydowskiego w Nowym Jorku.” […]
[…] W 2005 roku wspólnie z poetą i prozaikiem Dariuszem Foksem Zbigniew Libera opublikował książkę „Co robi łączniczka”, nawiązującą do historii Powstania Warszawskiego. 63 rozdziały autorstwa Foksa (ułożone w rodzaj lustrzanej narracji) odpowiadają 63 dniom powstania. Każdemu rozdziałowi towarzyszą fotomontaże Libery. Na tle warszawskich ruin pojawiają się na nich słynne aktorki zachodniego kina (m.in. Gina Lolobrigida, Anita Ekberg, Sophia Loren). Jak pisała Katarzyna Bojarska: „Foksa i Libery nie interesuje sfera faktów związanych z powstaniem warszawskim, ale ich reprezentacja, a w nich obecności i nieobecności pewnych elementów. Proponują wizję jak najbardziej nieoficjalną, w opozycji do narodowej, oficjalnej pamięci powstania, jaką proponuje warszawskie Muzeum Powstania Warszawskiego.” […]
[…] „Rzeczywistość medialną i miejsce obrazu we współczesnym świecie analizował Libera także w „Albumach fotograficznych” (2005), w których umieścił przefotografowane przez siebie zdjęcia z wybranych numerów prasy codziennej. Każdy z albumów poświęcony został innemu tytułowi prasowemu.” […]

W jednym z wywiadów artysta mówi o zagadnieniu będącym jednym z kluczy do całej jego twórczości. Poprzez ten pryzmat należy według mnie odczytywać retrospektywę zaprezentowaną w warszawskiej „Zachęcie”:
„Mamy pewne obowiązki wobec siebie i myślę, że dopiero wtedy moglibyśmy mówić o jakimś świadomym budowaniu wspólnot, gdybyśmy mieli do czynienia z ludźmi, którzy załatwili pewne sprawy ze sobą. Bo na przykład Artur Żmijewski angażuje się w sprawy społeczne, wchodzi i wysuwa jakieś propozycje, krzyczy, ale mam całkowitą pewność, że ten facet ze sobą najpierw pewnych spraw nie załatwił, więc nie mogę mu wierzyć. Jest wypełniony jakimiś mrocznymi pożądaniami.”

Źródła:
1) www.zacheta.art.pl
2) http://pl.wikipedia.org./wiki/Zbigniew_Libera
3) Karol Sienkiewicz, „Zbigniew Libera”, grudzień 2007, w: www.culture.pl
4) www.indeks73.pl