Tradycje wielkanocne

Jak obliczamy datę Świąt?
Nawet w XXI wieku Wielkanoc wyznaczają Słońce i Księżyc, podobnie jak dawniej ustalały termin hebrajskiego Święta Paschy. Gdy Ziemia pozwala słońcu przekroczyć równik (około 21 marca), a Księżyc osiągnie fazę pełni, zawsze w pierwszą niedzielę po tych zjawiskach nastaje Wielkanoc. Gdy pierwsza wiosenna pełnia wypada w niedzielę, Wielkanoc obchodzona jest w następną niedzielę. Tak więc Święta mogą wypaść między 22 marca a 25 kwietnia.

Wielkanoc poprzedzona jest Wielkim Postem. Rozpoczyna się ona po zapustach, święcie początku wiosny i końca zimy. Święto to wywodzi się od imienia Eostre, pogańskiej bogini wiosny i płodności (czczonej wśród plemion germańskich i skandynawskich). Jest to najważniejsza uroczystość kościelna. Religijne obchody wielkanocne rozpoczynają się po rezurekcji, mszy celebrowanej wczesnym rankiem, poprzedzonej procesją.

Wielki Post
Wielkanocny Post, nazwany Wielkim, został ustanowiony w II wieku – tak jak święto Wielkiej Nocy. W początkach chrześcijaństwa, ze względu na prześladowania wyznawców Chrystusa, trwał bardzo krótko. W późniejszych wiekach wydłużono czas jego trwania, w wyniku czego już w VII stuleciu środa popielcowa uznawana była za pierwszy dzień liturgii wielkopostnej. Wielki Post trwa 40 dni, kończy się Mszą Wieczerzy Pańskiej. Liczba 40 dni (lub 40 lat) posiada bogatą wymowę biblijną: czterdzieści dni to czas potopu, pobytu Mojżesza na Synaju i wędrówki Eliasza przez pustynię, to również ogłoszony przez Jonasza okres nawrócenia i pokuty dla mieszkańców Niwy, a wreszcie czas, jaki Chrystus spędził na pustkowiu, poświęcając go na modlitwę i post oraz walcząc z szatanem. Czterdzieści lat trwała też tułaczka ludu wybranego przed wejściem do Ziemi Obiecanej.

Niedziela Palmowa
Niedziela Palmowa zwana także Kwietną, Różdżkową lub Wierzbną jest wstępem do Wielkiego Tygodnia i rozpoczyna cykl obchodów wielkanocnych.
Korzenie procesji w Niedzielę Palmową sięgają IV wieku. Towarzyszący im obecnie zwyczaj święcenia zielonych gałązek pojawił się w liturgii kościelnej w XI wieku. Palmy robione są z gałązek wierzby, które symbolizują męczeństwo Jezusa, Jego Zmartwychwstanie oraz nieśmiertelność ludzkiej duszy. Natomiast w ludowej tradycji oznaczają budzącą się do życia przyrodę, zapowiedź nadchodzącego okresu rozkwitania i owocowania. Niedziela Kwietna to także zapowiedź, że już niedługo nadejdzie Wielkanoc, z którą wreszcie zakończy się okres wielkopostnych wyrzeczeń.

Wielki Tydzień
W następujący po Niedzieli Palmowej tydzień, zwany Wielkim, rozpoczynają się obchody Wielkiej Nocy. Czas ten jest porą różnych przygotowań do wielkiego święta. Od zawsze okres ten obfitował w różne obrzędy kościelne, jak i zwyczaje domowe. Dawniej najważniejszym było, aby na początku Wielkiego Tygodnia zakończyć gruntowne wiosenno-przedświąteczne porządki; jak również musiano zdążyć ze świątecznym wystrojem domów. W domach trwało przygotowywanie wielkanocnych potraw. Wyrabiano masło, pieczono świąteczne ciasta, głównie baby, a przede wszystkim ozdabiano jajka – najpiękniejszy symbol Wielkanocy. Ale Wielki Tydzień to przede wszystkim okres żałoby i pokuty oraz zadumy nad męką i śmiercią Chrystusa. W Wielką Środę w kościele, podczas nabożeństwa zwanego ciemną jutrznią, gasi się po kolei wszystkie świece na ołtarzu. Następnie księża uderzają w pulpit mszałami – ma to symbolizować zarówno czas nadejścia żałobnych obchodów Męki Pańskiej, a także chaos jaki nastąpił wśród apostołów po pojmaniu Chrystusa. Jednak, tradycją już się stało, że ten poważny obrzęd od wielu lat jest zakłócany przez chłopców, którzy w kościele robią wielki hałas grzechocąc kołatkami i tłukąc kijami w ławki. Dniami szczególnymi są: Wielki Czwartek (Ostatnia Wieczerza), Wielki Piątek (Ukrzyżowanie – w kościele dzień największej żałoby, po nabożeństwie odsłaniane są Groby Chrystusa a wierni uczestniczą w adoracji trwającej aż do rezurekcji) i Wielka Sobota (Żałoba w kościele, adoracja Grobu Pańskiego, święcenie pokarmów) – tworzą one tzw. Triduum Paschalne. Święcone pokarmy składają się z wielu potraw, zarówno tych, których odmawiano sobie podczas Wielkiego Postu, jak i tych o znaczeniu symbolicznym. Są to chleb, jaja, wędliny, mięsa, sól, pieprz, chrzan, baby i mazurki. W tym dniu po kilkudniowej przerwie rozbrzmiewają kościelne dzwony. Zakończeniem Wielkiej Soboty jest rezurekcja – obrzęd wzniesienia Najświętszego Sakramentu z grobu i uroczysta trzykrotna procesja wokół kościoła, podczas której śpiewane są pieśni wielkanocne. Niegdyś rezurekcyjne dzwony zwoływały ludzi na nabożeństwo w Wielką Sobotę o godzinie 24. W czasach obecnych uroczystość Zmartwychwstania przeniesiono na niedzielny świt. Wielka Niedziela w polskiej tradycji poświecona była jedzeniu. Po trwającym 40 dni Wielkim Poście czekano na ten dzień z niecierpliwością. Po zakończeniu przygotowań zasiadano do śniadania. Należało podzielić się święconym i złożyć sobie życzenia. Pierwszy dzień świąt – Wielka Niedziela – upływał na ogół w ścisłym rodzinnym gronie, dopiero Poniedziałek Wielkanocny był dniem składania wizyt sąsiadom i znajomym. Poniedziałek Wielkanocny to jeden z niewielu dni w roku, który tak bardzo splótł się z powszechnie znanym zwyczajem śmigus-dyngus – zwyczaj oblewania się wodą.

Wielkanocne obyczaje
Wielkanoc przypada w tym samym czasie, co pradawne obchody wiosennego przesilenia, wiele obyczajów wywodzi się z wcześniejszych rytuałów pogańskich.
W Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę woda miała moc magiczną. Na potwierdzenie tego święcono ją w Wielką Sobotę. Wierni przynosili święconą wodę do domów, kropili nią domowników, zwierzęta, dom oraz zabudowania gospodarskie.
W Wielki Czwartek po zmroku lub w Wielki Piątek o świcie koniecznie należało wykąpać się w rzece lub jeziorze, gdyż taka kąpiel zapewniała urodę i gładkość skóry, a także ochronę przed złem.
W Wielką Środę na obrzeżach wsi rozpalano siedem ognisk, by ogień symbolicznie ochronił domostwa od pożaru. Zanim ogniska dogasły, zabierano z nich żagwie i przenoszono nimi zarzewie ognia do domów, gdzie podsycano na nowo, wygaszone wcześniej paleniska, odradzając w ten sposób ochronną moc domowego ogniska.
Święcone jadło miało wielką moc, nie wyrzucano nic, nawet kości, które zjedzone przez psa miały chronić go od wścieklizny.
Po poświęceniu palmy w kościele powrót z nią do domu był bardzo uroczysty, a tam dotykając się palmą, przekazywano sobie nawzajem jej moc.
Połykanie bazi miało chronić od bólu gardła, złego uroku oraz wzmacniało całe ciało. Poświęconą palmę zatykano za święty obraz, gdzie czuwała nad domem aż do następnej Wielkanocy.
W niektórych regionach Polski do dziś panuje zwyczaj obdarowywania się wielkanocnymi prezentami, a dzieci słodyczami, zwany zającem.
Po upowszechnieniu się chrześcijaństwa, zwyczaj zdobienia jajek związał się z tradycją świąt wielkanocnych, symbolicznie towarzysząc Chrystusowemu zwycięstwu nad śmiercią. W polskiej kulturze zdobienie jajek wielkanocnych stało się elementem sztuki ludowej, charakteryzującej różne regiony kraju. Pisanki dla wielu osób były ulubionym podarunkiem wielkanocnym. Ofiarowano je w dowód przyjaźni najbliższym i przyjaciołom. Dzielenie się święconym jajkiem z bliskimi umacniało więzi rodzinne oraz broniło rodzinę przed złymi wpływami z zewnątrz. Zgniecione skorupki rozsypywano wokół domu, by zapewnić mu ochronę. Umycie się wodą po gotowaniu jaj na pisanki zapewniało urodę dziewczętom, a chorym przywracało zdrowie.
W wielkanocny poniedziałek chłopcy starali się polać wodą jak najwięcej dziewcząt, by zapewnić sobie pomyślny rok, natomiast dziewczęta uważały, że woda „...przyda licu gładkości i rumieńca...”.
Nie sposób opisać tutaj wszystkich obyczajów, które w tym okresie są praktykowane, gdyż bywają one bardzo różne, w zależności od regionu kraju, w którym Wielkanoc jest obchodzona.